Greek Focus Group Blog

Η επαγγελματική συμβουλευτική στο Κέντρο Ημέρας της Εταιρείας Περιφερειακής
Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας.

Λόγω της σπουδαιότητας της επαγγελματικής ένταξης των ατόμων με χρόνια ψυχιατρικά προβλήματα για την ουσιαστική επίτευξη της ψυχοκοινωνικής αποκατάστασής τους έγινε προσπάθεια στο Κέντρο Ημέρας να επιλεγεί η καλύτερη μέθοδολογία επαγγελματικής συμβουλευτικής. Η ανασκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας έδειξε, ότι μία θεωρία ευρέως αποδεκτή και εφαρμοζόμενη από τους συμβούλους παγκοσμίως ενδείκνυται και για την επαγγελματική αποκατάσταση των χρηστών υπηρεσιών ψυχικής υγείας (όπως έχει καθιερωθεί να αποκαλούνται οι ψυχικά ασθενείς, με στόχο την αποφυγή όρων που ενισχύουν το στιγματισμό). Πρόκειται για τη θεωρία επαγγελματικής ανάπτυξης του D. Super, γνωστή ως «Επαγγελματική Ανάπτυξη, Αξιολόγηση και Συμβουλευτική» (Career Development Assessment and Counseling).

Στη θεωρία του Super ¹ η συνολική σταδιοδρομία στο διάστημα ζωής ενός ατόμου παρομοιάζεται με ένα ουράνιο τόξο, το ουράνιο τόξο της σταδιοδρομίας, που το μήκος του αποτελούν τέσσερα βασικά/βιοτικά στάδια: το στάδιο της Ανάπτυξης, το στάδιο Διερεύνησης, το στάδιο του Κατασταλλάγματος, το στάδιο της Συντήρησης και το στάδιο της Παρακμής / Απεμπλοκής. Σε καθένα από αυτά τα βασικά στάδια το άτομο καλείται να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις των αντιστοίχων αναπτυξιακών καθηκόντων. Έτσι, το στάδιο της Ανάπτυξης (4-14 ετών) περιλαμβάνει τέσσερα καθήκοντα: α) το ενδιαφέρον του ατόμου για το μέλλον του β) τον καλύτερο έλεγχο του εαυτού γ) την επιθυμία του ατόμου να έχει τις καλύτερες επιδόσεις στις εργασίες που αναλαμβάνει και ιδιαίτερα στο σχολείο δ) την απόκτηση συνηθειών και αποδεκτών επαγγελματικών συμπεριφορών. Το στάδιο της Διερεύνησης (14-24) περιλαμβάνει: α) την αποκρυστάλλωση συγκεκριμένου επαγγελματικού χώρου, β) τον προσδιορισμό επαγγέλματος και γ) την πραγμάτωση μιας επαγγελματικής επιλογής. Τα καθήκοντα στο στάδιο του Κατασταλλάγματος (25-44 ετών) είναι: α) η σταθεροποίηση (η διασφάλιση της θέσης του ατόμου μέσα στο χώρο που εργάζεται), β) η παγίωση (θετική συμπεριφορά στην εργασία του, παραγωγικές συνήθειες και διαθέσεις συνεργατικότητας) και γ) η εξέλιξη σε μια θέση εργασίας (επαγγελματική επιτυχία, εξέλιξή/αναρρίχησή σε υψηλόβαθμες θέσεις στον οργανισμό). Το στάδιο της Συντήρησης (45-65) περιλαμβάνει τα καθήκοντα : α) της διατήρησης (holding on) β) της συνέχισης (keeping up) και γ) της αλλαγής (innovating) . Αν το άτομο αποφασίσει να παραμείνει στη θέση του, τότε διατηρεί ό,τι έχει πετύχει, αλλάζοντας τα καθήκοντα ρουτίνας και ανακαλύπτοντας ίσως νέες προκλήσεις. Τέλος, στο στάδιο της Απεμπλοκής συναντάμε: α) την επιβράδυνση και β) το σχεδιασμό αποχώρησης από την εργασία (συνταξιοδότηση), που οδηγεί τελικά στην οριστική απομάκρυνση από τον επαγγελματικό βίο. Ο τρόπος με τον οποίο ένα άτομο διέρχεται από τα διάφορα βιοτικά στάδια του Super ονομάστηκε Πρότυπο Σταδιοδρομίας (career pattern). Η πορεία αυτή δεν είναι πάντοτε ευθύγραμμη αλλά ποικίλλει ανάλογα με το άτομο. Τα 4 βασικά στάδια αποτελούν τους μείζονες κύκλους (maxicycles) της εξελικτικής πορείας του ατόμου κατά τη διάρκεια της ζωής του. Σε κάθε στάδιο από αυτά υπάρχουν μεταβατικές περίοδοι ή ελάσσονες κύκλοι (minicycles). Σε κάθε ελάσσονα κύκλο επαναλαμβάνεται η ίδια διαδικασία που υπάρχει και στους μείζονες κύκλους. Το χαρακτηριστικό αυτό καθιστά τη θεωρία του Super πιο ευέλικτη, αφού φαίνεται πως λαμβάνει υπόψη τις ενδεχόμενες παλινδρομήσεις που είναι δυνατό να εμφανιστούν κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής εξέλιξης ενός ατόμου. Όσον αφορά επαγγελματική ανάπτυξη των χρηστών, μια τέτοια παλινδρόμηση είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα προκληθεί τη χρονική στιγμή που θα εκδηλωθεί η ψυχική νόσος. Έχει, επομένως, σημασία για την πορεία που θα ακολουθήσει η συμβουλευτική, να επισημανθεί ποια αναπτυξιακά καθήκοντα κατάφερε το άτομο να επιτελέσει και ποια όχι και σε ποιο βασικό στάδιο εμφανίστηκε η παλινδρόμηση

Το ουράνιο τόξο της σταδιοδρομίας έχει δυο κύριες διαστάσεις: το χρόνο (life-span) και το χώρο (life-space). Ο χώρος απεικονίζει το πλαίσιο (ή τα θέατρα της ζωής), δηλ. το σπίτι, την κοινότητα, το σχολείο/πανεπιστήμιο και τον εργασιακό χώρο, μέσα στο οποίο το άτομο καλείται να αναλάβει κάποιους ρόλους. Οι ρόλοι αυτοί είναι: 1) παιδί, 2) μαθητής/φοιτητής, 3) "ψυχαγωγούμενος ή απολαμβάνων τον ελεύθερο χρόνο ", 4) πολίτης, 5) εργαζόμενος ή άνεργος ή μη εργαζόμενος, 6) σύζυγος, 7) οικογενειάρχης, 8) γονιός, 9) συνταξιούχος. Σε κάθε αναπτυξιακό πεδίο το άτομο είναι δυνατό να ασκεί ένα ή και περισσότερους ρόλους, τον καθένα με μεγαλύτερη ένταση, ανάλογα με τις συνθήκες. Οι ρόλοι κατά τον Super διακρίνονται σε κεντρικούς και περιφερειακούς. Κεντρικοί είναι όσοι είναι θεμελιώδεις για την ταυτότητα του ατόμου και σημαντικοί για την ικανοποίηση της ζωής του. Κατά την αλληλεπίδρασή τους οι ρόλοι μπορεί να έρχονται αντιμέτωποι ο ένας με τον άλλο, κυρίως αν απαιτούν χρόνο και ενέργεια που είναι απαραίτητα ταυτόχρονα σε περισσότερους του ενός ρόλους. Οι πολλαπλοί ρόλοι μπορεί είτε να εμπλουτίζουν τη ζωή του ανθρώπου είτε να της προσθέτουν βάρος. Γι' αυτό το λόγο για να κατανοήσουμε τη σταδιοδρομία ενός ατόμου, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε το δίκτυο των ρόλων μέσα στο οποίο βρίσκεται το άτομο καθώς και τις επαγγελματικές φιλοδοξίες του.

Η εφαρμογή της παραπάνω θεωρίας στους χρήστες των υπηρεσιών του Κέντρου ημέρας (χάριν συντομίας, στο εξής θα αποκαλούνται «χρήστες») έγινε με βάση το μοντέλο που περιγράφει ο Caporoso στο άρθρο του «Career counseling with clients who have a severe mental illness²» . Στο εν λόγω άρθρο επισημαίνονται, μεταξύ άλλων, και οι πρόσθετες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι χρήστες κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής ανάπτυξής τους, όπως είναι το στίγμα, η υψηλή ανεργία, η ανεπαρκής προνοιακή πολιτική, η αναποτελεσματική λειτουργία των δομών επαγγελματικής αποκατάστασης κ.ά., κάτι που αντιπροσωπεύει απόλυτα και την ελληνική πραγματικότητα. Όσον αφορά την προβλεπόμενη από τον Super πορεία της επαγγελματικής ανάπτυξης, τα άτομα με σοβαρές ψυχιατρικές νόσους εμφανίζουν χαμηλά επίπεδα επαγγελματικής ωριμότητας, λόγω περιορισμένων εμπειριών στην άσκηση των διαφόρων ρόλων ζωής (μεταξύ των οποίων και του εργασιακού), εμπειριών που είναι σημαντικές για τη διαμόρφωση, εκτός των άλλων, και της επαγγελματικής ταυτότητας. Αυτό έχει ως συνέπεια να έχουν περιορισμένη γνώση των ενδιαφερόντων, των ικανοτήτων, των αξιών τους και γενικότερα του εαυτού τους, με συνέπεια να εκδηλώνουν συχνά μη ρεαλιστικές εκπαιδευτικές/επαγγελματικές επιδιώξεις. Επίσης, πρέπει να τονιστεί ότι υπάρχει συνήθως μία συμβιωτική σχέση μεταξύ της εργασίας και της κατάστασης της υγείας ενός χρήστη. Η εργασία είναι αυτή που μπορεί να καθορίσει σημαντικά την ταυτότητά του, να δομήσει την καθημερινότητά του και να του προσφέρει, εκτός από τις χρηματικές απολαβές, και σημαντική ικανοποίηση. Οποιαδήποτε αλλαγή ή εμφάνιση ενός αρνητικού / αγχογόνου ερεθίσματος στην εργασιακή ζωή του μπορεί να προκαλέσει υποτροπή, κίνδυνος που έχει δυστυχώς πραγματοποιηθεί στον ενάμιση χρόνο λειτουργίας του Κέντρου.

Το πρώτο στάδιο του μοντέλου συμβουλευτικής που περιγράφει ο Caporoso είναι η «εισαγωγική συνέντευξη», κατά τη διάρκεια της οποίας λαμβάνονται χρήσιμες πληροφορίες για το εκπαιδευτικό/επαγγελματικό ιστορικό των χρηστών, τα κοινωνικά-υποστηρικτικά δίκτυα, τις αντιλήψεις τους γύρω από τα εργασιακά ζητήματα, τα κίνητρά τους και τις πιθανές επιπτώσεις των φαρμάκων στη γνωστική και σωματική λειτουργία τους. Οποιεσδήποτε πληροφορίες για την εμφάνιση της ψυχιατρικής νόσου, την εξέλιξή της και τις επιπτώσεις της στην επαγγελματική και γενικότερη αναπτυξιακή πορεία του χρήστη καλό είναι να λαμβάνονται από το ιατρικό ιστορικό, το οποίο, τουλάχιστον στο Κέντρο Ημέρας, διατηρεί ο ψυχίατρος.

Κατά τη διάρκεια της εισαγωγικής συνέντευξης με τους χρήστες των υπηρεσιών του Κέντρου Ημέρας, πέραν της συλλογής πληροφοριών σχετικά με την εκπαίδευση (πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια ή/και τριτοβάθμια), την κατάρτιση και την εργασιακή εμπειρία τους, γίνονται και ερωτήσεις για τις οικονομικές απολαβές (επίδομα πρόνοιας, αναπηρική σύνταξη, οικογενειακό εισόδημα κ.ά), τους τρόπους αναζήτησης εργασίας (μέσω αγγελιών του τύπου ή του διαδικτύου, με αποστολή βιογραφικών, μέσω γνωριμιών κ.ά.), και τις επαφές με κρατικούς ή ιδιωτικούς φορείς εύρεσης εργασίας (π.χ. τον Οργανισμό Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού, Εταιρείες Επιλογής Προσωπικού κ.ά). Στο τέλος της συνέντευξης ζητείται από τους χρήστες να εκφράσουν αυθόρμητα, και αν μπορούν με σειρά προτεραιότητας, πέντε επαγγέλματα τα οποία θα ήθελαν να ασκήσουν. Στόχος της ερώτησης αυτής είναι να διερευνηθεί κατά πόσο το άτομο διαθέτει μη ρεαλιστικές επιδιώξεις. Στην πράξη φάνηκε ότι τις περισσότερες φορές εκφράζονταν δυσανάλογες του πραγματικού δυναμικού φιλοδοξίες (π.χ. χορεύτρια, ηθοποιός, δημοσιογράφος, δικηγόρος κ.ά), κάτι που καθιστούσε αναγκαίο η μελλοντική συμβουλευτική παρέμβαση να στοχεύσει, εκτός των άλλων, και στην κατάδειξη του αδιεξόδου των δηλωμένων επιθυμιών. Σημειώνεται, ότι η διενέργεια της πρώτης συνέντευξης γίνεται πολλές φορές ταυτόχρονα με την εισαγωγική συνέντευξη της εργοθεραπέτριας (που επικεντρώνεται σε θέματα υγιεινής, αυτοφροντίδας, αυτονομίας και γενικότερα λειτουργικότητας) προκειμένου να αντληθούν πρόσθετες πληροφορίες για την ετοιμότητα ή μη του ατόμου να εισέλθει σε ένα εργασιακό ή εκπαιδευτικό πλαίσιο.

Μετά την ολοκλήρωση του πρώτου αυτού σταδίου καταγράφονται κάποιες παρατηρήσεις σχετικά με τις εμπειρίες του ατόμου, τα αναπτυξιακά στάδια που έχει ολοκληρώσει, τα αναπτυξιακά καθήκοντα που δεν έχει επιτελέσει, τους κυρίαρχους και ελάσσονες ρόλους ζωής (και κυρίως αν ο εργασιακός αποτελεί ρόλο μείζονος σημασίας ή όχι), καθώς και τα χαρακτηριστικά του ατόμου που φαίνονται να ευνοούν και αυτά που φαίνεται να εμποδίζουν την εκπαιδευτική/επαγγελματική ένταξη. Επίσης, σημειώνονται και κάποιες πρώτες σκέψεις για πιθανά επαγγέλματα που θα μπορούσε να ασκήσει το άτομο, για προγράμματα κατάρτισης που θα τον ενδιέφεραν να παρακολουθήσει και γενικότερα για την πορεία που θα ακολουθήσει ο επαγγελματικός προσανατολισμός.

Ακολουθεί το στάδιο της αξιολόγησης, κατά το οποίο οι χρήστες συμπληρώνουν κάποια ψυχομετρικά εργαλεία προκειμένου να διερευνηθούν τα χαρακτηριστικά και οι ιδιότητες εκείνες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά το σχεδιασμό της σταδιοδρομίας του ατόμου. Στο Κέντρο Ημέρας δίνονται ερωτηματολόγια ενδιαφερόντων, αξιών, λήψης απόφασης, αυτοαποτελεματικότητας, καθώς και τεστ ικανοτήτων. Ανάλογα με τις γνωστικές ικανότητες, τη νοημοσύνη και τη συναισθηματική κατάσταση του κάθε χρήστη κατά τη διάρκεια της συμπλήρωσης ο βαθμός παρεμβατικότητας του συμβούλου (επεξηγήσεις, παραφράσεις των ερωτήσεων, επεξήγηση της κλίμακας μέτρησης) διαφοροποιείται. Τα αποτελέσματα της αξιολόγησης συζητώνται με τους χρήστες, για μηδενιστούν οι όποιες πιθανότητες παρερμηνείας των μετρήσεων.

Με το πέρας των δύο προαναφερθέντων σταδίων, ο σύμβουλος έχει συγκεντρώσει τα απαραίτητα στοιχεία, προκειμένου να σχεδιάσει τη συμβουλευτική διαδικασία εξατομικευμένα, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά της επαγγελματικής ανάπτυξης και τις ιδιαίτερες ανάγκες και επιδιώξεις του κάθε χρήστη. Στόχοι που έχουν τεθεί είναι η ανάπτυξη της αυτογνωσίας, η ενίσχυση και άλλων ρόλων, πέραν του εργασιακού, που είναι σημαντικοί για το άτομο, η παρακολούθηση σεμιναρίων ή προγραμμάτων κατάρτισης, η προετοιμασία του χρήστη για πιθανή αποτυχία σε εξετάσεις ή προσπάθειες εύρεσης εργασίας, προκειμένου να αποφευχθεί πιθανή υποτροπή, η προετοιμασία του μελλοντικού εργοδότη κ.ά.

Η μέχρι τώρα εφαρμογή του μοντέλού έχει τύχει θετικής ανταπόκρισης από τους χρήστες, που στην πλειοψηφία τους θεωρούν την προετοιμασία για την εκπαιδευτική/επαγγελματική ένταξη ζήτημα μέγιστης σημασίας για τη ζωή τους. Παρόλα αυτά τα μέχρι τώρα αποτελέσματα δεν ήταν τα αναμενόμενα, καθώς κάποιοι τρίτοι παράγοντες, όπως υποτροπές, αρνητική στάση του οικογενειακού περιβάλλοντος, φόβος για την απώλεια του προνοιακού επιδόματος ή της αναπηρικής σύνταξης (που μεγεθύνεται και από τη γραφειοκρατική και χρονοβόρα διαδικασία επαναχορήγησής τους) κ.ά. θέτουν εμπόδια και αναστέλλουν την πορεία της επαγγελματικής ανάπτυξης λίγο πριν ή μετά τη φάση της εκπαιδευτικής/επαγγελματικής ένταξης. Η εμπειρία του ενός και πλέον έτους λειτουργίας του Κέντρου Ημέρας έχει δείξει πως η επαγγελματική/εκπαιδευτική ένταξη των χρηστών μπορεί να διευκολύνει, αλλά και να θέσει σημαντικά εμπόδια στη γενικότερη προσπάθεια ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης, αν δεν γίνει την κατάλληλη χρονική στιγμή και με προηγούμενη προετοιμασία του ατόμου. Για το λόγο αυτό η πολυκλαδική ομάδα του Κέντρου Ημέρας, συνυπολογίζοντας όλες, κατά το δυνατόν, τις παραμέτρους που γνωρίζει και τις ιδιαίτερες συνθήκες ζωής του κάθε χρήστη, έχει αποφασίσει να αναβάλλει ή να επισπεύσει την εκπαιδευτική/επαγγελματική ένταξη κάποιων χρηστών.

---

¹Βλ. Super D.E. , Saviskas M.L. and Super C.M. , The Life-Span , Life-Space Approach to Careers. Στο βιβλίο : D. Brook and Associates (third edition), Career Choice and Development, San Francisco : Jossey- Bass Publishers , 1996
² Caporoso, R.A. (2004). Career counseling with clients who have a severe mental illness. The career development quarterly, 52 (3).