Greek Focus Group Blog

Δεξιότητες των Λειτουργών Επαγγελματικής Συμβουλευτικής που εργάζονται με πολιτισμικά διαφορετικούς πληθυσμούς

Δ. Σιδηροπούλου-Δημακάκου,
Α. Αργυροπούλου
Α. Τουλουμάκου
Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Ανακοίνωση στο 10ο Πανελλήνιο Συνέδριο ΕΛΨΕ, 1-4 Δεκεμβρίου 2005, Ιωάννινα

Η πολιτισμική διαφορετικότητα χαρακτηρίζει με αυξανόμενους ρυθμούς τις σύγχρονες κοινωνίες. Η αύξηση του αριθμού των παλιννοστούντων και των οικονομικών μεταναστών στη χώρα μας καθιστούν το μαθητικό πληθυσμό ολοένα και περισσότερο ανομοιογενή εθνικά και πολιτισμικά [Σύμφωνα με έκθεση του Ο.Η.Ε., η Ελλάδα στην πρώτη εικοσαετία του 2000 θα κατοικείται από περίπου 3,5 εκατομμύρια αλλοδαπούς, οι οποίοι θα δίνουν έναν πολυπολιτισμικό χαρακτήρα στην ελληνική κοινωνία. Επίσης, υπολογίζεται ότι για να διατηρήσει σταθερό το σημερινό εργατικό της δυναμικό έως το 2025 η Ευρωπαϊκή Ένωση θα χρειαστεί συνολικά 153 εκατομμύρια μετανάστες. Η μετανάστευση αυτή θεωρείται ότι θα επηρεάσει θετικά τη δημογραφική κατάσταση, η οποία με τη σειρά της θα επηρεάσει ευνοϊκά την οικονομική πορεία των χωρών υποδοχής]. Για το λόγο αυτό, επιβάλλεται η ανάγκη παροχής υπηρεσιών σχολικού επαγγελματικού προσανατολισμού, στο σύγχρονο ελληνικό σχολείο, που να διακρίνονται από έναν πολυπολιτισμικό χαρακτήρα. Προκειμένου να βοηθηθούν τα παιδιά αυτά μέσω της επαγγελματικής καθοδήγησης, απαιτείται βαθιά κατανόηση των περιορισμών που έχουν στο πλαίσιο της επαγγελματικής ανάπτυξης (Σιδηροπούλου-Δημακάκου, 2003).Οι σύμβουλοι επαγγελματικού προσανατολισμού χρειάζεται να γνωρίζουν τι σημαίνει πολιτισμική διαφορετικότητα και να αναγνωρίζουν τις ανάγκες των μελών των πολιτισμικών ομάδων.

Δυστυχώς, η γνώση μας για την επαγγελματική ανάπτυξη των πολιτισμικά διαφορετικών πληθυσμών είναι περιορισμένη. Μολονότι, ορισμένες επαγγελματικές θεωρίες λαμβάνουν υπόψη τους την επίδραση των περιβαλλοντικών παραγόντων (Lent, Brown & Hackett, 1994. Sue, Ivey & Pedersen, 1996) στην επαγγελματική πορεία των ατόμων, οι βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις επισημαίνουν ότι δεν υπάρχει κάποιο μοντέλο ειδικά ανεπτυγμένο για να ερμηνεύσει την επαγγελματική ανάπτυξη εθνικών και φυλετικών μειονοτήτων (Fitzgerald & Betz, 1994).

Μερικές συστάσεις για τα στελέχη επαγγελματικού προσανατολισμού προκειμένου να ανταποκριθούν στις ανάγκες των πελατών τους που προέρχονται από πολιτισμικές μειονότητες θα μπορούσαν να είναι οι ακόλουθες:

• Να γνωρίσουν οι σύμβουλοι τις αξίες και τις πεποιθήσεις τους και πώς αυτές επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους (Sue, Arredondo & McDavis, 1992).
• Να δημιουργήσουν μια αποτελεσματική σχέση με τον πελάτη (Sexton & Whiston, 1994. Σιδηροπούλου-Δημακάκου, 2004)
• Να κατανοήσουν το σύστημα αξιών, πεποιθήσεων και συμπεριφορών των πελατών τους και να διακρίνουν πώς η πολιτιστική κληρονομιά επηρεάζει τα πρότυπα της επαγγελματικής σταδιοδρομίας. τη λήψη αποφάσεων και τις διακρίσεις στην αγορά εργασίας (Helms & Piper, 1994).
• Να προσδιορίζουν το επίπεδο επιπολιτισμού και να γνωρίζουν σε ποιο στάδιο ανάπτυξης της μειονοτικής ταυτότητας βρίσκεται ο πελάτης (Flores & Heppner, 2002. Rojewski, 1997) [ Ο όρος επιπολιτισμός αναφέρεται στο βαθμό που οι πολιτισμικές πεποιθήσεις, αξίες και χαρακτηριστικά μιας νέας κυρίαρχης κουλτούρας έχουν υιοθετηθεί από ένα άτομο που ανήκει σε μια πολιτισμική ομάδα.]
• Να διερευνήσουν το ρόλο που παίζει η κοινωνική προκατάληψη και η φτώχεια στις πεποιθήσεις αυτοποτελεσματικότητας του πελάτη (Bandura, 1997).
• Να ενθαρρύνουν την παρατήρηση προτύπων από το κοινωνικό δίκτυο των πελατών (Bandura, 1986).
• Να ενθαρρύνουν τους πελάτες να αναζητήσουν πρόσθετη βοήθεια, εάν τα υπάρχοντα προβλήματα συνεχίσουν να υφίστανται.

Η έρευνα

Το ενδιαφέρον μας για την πολυπολιτισμικότητα έγινε ακόμη πιο έντονο, καθώς τον τελευταίο χρόνο συμμετέχουμε σε ένα πρόγραμμα Leonardo da Vinci που υλοποιείται από το Πανεπιστήμιο του Warwick σε συνεργασία με πανεπιστήμια από την Δανία, Ελλάδα, Σλοβενία και Φινλανδία και έχει ως σκοπό την προώθηση της πολιτικής των ίσων ευκαιριών στον επαγγελματικό προσανατολισμό και τη συμβουλευτική. Στο πρόγραμμα συμμετέχουν σύμβουλοι επαγγελματικού προσανατολισμού προκειμένου να δημιουργηθεί ένα δίκτυο που θα συνδέει την έρευνα με την πράξη και θα προωθήσει την ισότητα ευκαιριών σε τοπικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Για το λόγο αυτό, θελήσαμε να δούμε ποια είναι η κατάρτιση των συμβούλων σχολικού επαγγελματικού προσανατολισμού στην Ελλάδα και πιο συγκεκριμένα να εξετάσουμε τις απόψεις τους σχετικά με:

1. τις δεξιότητες που πρέπει να διαθέτουν, ώστε να είναι αποτελεσματικοί στην παροχή υπηρεσιών επαγγελματικής συμβουλευτικής σε μαθητές που προέρχονται από πολιτισμικές ομάδες και
2. το κατά πόσο θεωρούν ότι διαθέτουν αυτές τις δεξιότητες ή πρέπει να σχεδιασθούν ειδικά προγράμματα για την κατάρτισή τους.

Ο χαρακτήρας της έρευνας αυτής είναι πιλοτικός. Ρωτήθηκαν 36 σύμβουλοι σχολικού επαγγελματικού προσανατολισμού (22 γυναίκες και 14 άνδρες) από Κέντρα Συμβουλευτικής και Προσανατολισμού και από σχολεία της χώρας. Το αυτοσχέδιο ερωτηματολόγιο που χορηγήθηκε κατασκευάστηκε ειδικά για τις ανάγκες της έρευνας και περιείχε τις ίδιες ερωτήσεις σε δύο επίπεδα:

1. «Διαθέτω τη συγκεκριμένη δεξιότητα»
2. «Χρειάζομαι κατάρτιση για τη συγκεκριμένη δεξιότητα»

Για κάθε ένα από τα παραπάνω δύο επίπεδα κατασκευάστηκαν 44 ερωτήσεις (88 ερωτήσεις συνολικά), οι οποίες ήταν κλειστές διαβαθμιστικές σε τετράβαθμη κλίμακα και πολλαπλής επιλογής [1= καθόλου, 2=λίγο, 3=αρκετά, 4=πολύ]

Οι ερωτήσεις κατηγοριοποιήθηκαν σε τρεις ομάδες δεξιοτήτων επαγγελματικής πολυπολυτισμικής συμβουλευτικής, που αφορούν:

1. την επικοινωνία του συμβούλου με πολιτισμικά διαφορετικούς πληθυσμούς,
2. τη γνώση και την ικανότητα του συμβούλου στην επαγγελματική ανάπτυξη των πολιτισμικά διαφορετικών πληθυσμών
3. την ανάπτυξη στρατηγικών για τη μετάβαση των πολιτισμικά διαφορετικών πληθυσμών στην αγορά εργασίας.

Για τη διερεύνηση της αξιοπιστίας του εργαλείου υπολογίστηκε ο δείκτης εσωτερικής αξιοπιστίας Cronbach α για κάθε ένα από τα δύο επίπεδα, και συνολικά. [Ο δείκτης κρίθηκε ιδιαίτερα ικανοποιητικός. Ο αριθμός των συμμετεχόντων (Ν) δεν αποτελεί περιορισμό για τον υπολογισμό του εν λόγω δείκτη].

Αποτελέσματα

Στην παρούσα φάση θα παρουσιαστούν οι διαβαθμίσεις των απαντήσεων που έδωσαν οι σύμβουλοι στις ερωτήσεις που τους τέθηκαν αναφορικά με το βαθμό στον οποίο διαθέτουν ή πρέπει να καταρτιστούν, σε κάθε μία από τις δεξιότητες, που τους παρουσιάστηκαν. Για κάθε μια από τις ερωτήσεις που αφορούσαν το επίπεδο «Έχω τη δεξιότητα» και το επίπεδο «Χρειάζομαι κατάρτιση στη δεξιότητα» χρησιμοποιήθηκε το κριτήριο Student’s t για εξαρτημένα δείγματα.

Δεξιότητες όσον αφορά στην επικοινωνία του συμβούλου με πολιτισμικά διαφορετικούς πληθυσμούς

Στατιστικώς σημαντικές διαφορές εντοπίζονται στις ακόλουθες ερωτήσεις:

(1.2) «Εκδηλώνω θετική διάθεση στην ανάπτυξη της σταδιοδρομίας των πολιτισμικά διαφορετικών πληθυσμών»
(1.6) «Διαθέτω κοινωνική και διαπολιτισμική ευαισθησία»
(1.7) «Έχω τη δεξιότητα να σχεδιάζω τη δια βίου διαδικασία ανάπτυξης της σταδιοδρομίας όταν χρειάζεται να εργαστώ με διαφορετικούς πληθυσμούς»
(1.12) «Γνωρίζω πώς να χειριστώ απρόοπτες καταστάσεις όταν εργάζομαι με πολιτισμικά διαφορετικούς πληθυσμούς»
(1.14) «Έχω γνώση της νομοθεσίας που σχετίζεται με την εκπαίδευση, την κατάρτιση και την εργασία των πολιτισμικά διαφορετικών πληθυσμών»

Στις συγκρίσεις των μέσων όρων ως προς τα δύο επίπεδα οι σύμβουλοι θεωρούν ότι

1. (1.2) «Εκδηλώνουν θετική διάθεση στην ανάπτυξη της σταδιοδρομίας των πολιτισμικά διαφορετικών πληθυσμών»
2. (1.6) «Διαθέτουν κοινωνική και διαπολιτισμική ευαισθησία» και
3. (1.14) «Έχουν γνώση της νομοθεσίας που σχετίζεται με την εκπαίδευση, την κατάρτιση και την εργασία των πολιτισμικά διαφορετικών πληθυσμών», ενώ αποδέχονται ότι χρειάζονται κατάρτιση όταν εργάζονται με πολιτισμικά διαφορετικούς πληθυσμούς,
   (1.7) στο σχεδιασμό της δια βίου διαδικασίας όσον αφορά στην ανάπτυξη της σταδιοδρομίας και
   (1.12) στη γνώση για το πώς να χειριστούν απρόοπτες καταστάσεις

   Δεξιότητες όσον αφορά στη γνώση και στην ικανότητα του συμβούλου για την επαγγελματική ανάπτυξη των πολιτισμικά διαφορετικών πληθυσμών

   Στην ενότητα αυτή παρατηρήθηκαν στατιστικώς σημαντικές διαφορές στις ακόλουθες δεξιότητες:

   (2.1)«Γνωρίζω τα ζητήματα ανάπτυξης σταδιοδρομίας και επαγγελματικής συμπεριφοράς των πολιτισμικά διαφορετικών μαθητών»
   (2.6)«Μπορώ να κατανοώ το επίπεδο αυτογνωσίας των πολιτισμικά διαφορετικών μαθητών»
   (2.10)«Γνωρίζω τα μοντέλα λήψης απόφασης και μετάβασης που απαιτούνται στην επαγγελματική προετοιμασία των πολιτισμικά διαφορετικών μαθητών»
   Ωστόσο, η συστηματική διαφοροποίηση στα παραπάνω θέματα ανέδειξε υψηλότερη βαθμολογία στο επίπεδο «Χρειάζομαι κατάρτιση στη δεξιότητα» σε σχέση με το επίπεδο «Έχω τη δεξιότητα» Δεξιότητες όσον αφορά στην ανάπτυξη στρατηγικών για τη μετάβαση των πολιτισμικά διαφορετικών πληθυσμών στην αγορά εργασίας

   Εδώ, σημειώθηκαν στατιστικά σημαντικές διαφορές στις παρακάτω δεξιότητες (3.1)«Βοηθώ τους εκπαιδευτικούς να βελτιώσουν τις μεθόδους διδασκαλίας τους όταν εργάζονται με πολιτισμικά διαφορετικούς μαθητές»
   (3.6)«Διαθέτω τις δεξιότητες να χρησιμοποιώ μέσα ανάπτυξης σταδιοδρομίας σχεδιασμένα να ανταποκρίνονται στις ανάγκες συγκεκριμένων ομάδων (μετανάστες, ομάδες άλλης εθνικότητας)»
   (3.7)«Βοηθώ τους πολιτισμικά διαφορετικούς πελάτες στην πρόληψη προσωπικών προβλημάτων»
   (3.11)«Διαχειρίζομαι (σχεδιασμός, εφαρμογή, επίβλεψη) προγράμματα και παρεμβάσεις πολιτισμικά διαφορετικών πελατών»
   (3.12)«Συνεργάζομαι με την τοπική κοινωνία για την ανάπτυξη, εφαρμογή και αξιολόγηση επιχειρησιακών σχεδίων προς επίτευξη οικονομικών, κοινωνικών, εκπαιδευτικών και εργασιακών στόχων πολιτισμικά διαφορετικών πελατών»
   (3.13)«Εκπαιδεύω πολιτισμικά διαφορετικούς πελάτες σε τεχνικές εύρεσης εργασίας»
   (3.14)«Παρουσιάζω ευκαιρίες απασχόλησης στους πολιτισμικά διαφορετικούς πελάτες και διευκολύνω τις κατάλληλες επαγγελματικές επιλογές τους»

   Κι εδώ όμως, στις συγκρίσεις των μέσων όρων σημειώθηκε υψηλότερη βαθμολογία στο επίπεδο «Χρειάζομαι κατάρτιση στη δεξιότητα» σε σχέση με το επίπεδο «Έχω τη δεξιότητα»

   Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν, ότι οι σύμβουλοι σχολικού επαγγελματικού προσανατολισμού, όταν εργάζονται με πολιτισμικά διαφορετικούς πληθυσμούς, προκειμένου να είναι αποτελεσματικοί, δεν αρκεί μόνο να είναι καλοί σύμβουλοι, αλλά χρειάζονται περαιτέρω εκπαίδευση και κατάρτιση σε δεξιότητες που αφορούν:

   • ζητήματα ανάπτυξης σταδιοδρομίας
   • διαχείριση απρόοπτων καταστάσεων και πρόληψη προσωπικών προβλημάτων
   • μοντέλα λήψης αποφάσεων
   • χρήση ψυχομετρικών εργαλείων
   • τεχνικές εύρεσης εργασίας
   • συνεργασία με το σχολείο και την τοπική κοινωνία
   • σχεδιασμό και διαχείριση προγραμμάτων

   Eνα πρόγραμμα κατάρτισης με βάση αυτές τις ανάγκες θα μπορούσε να περιλαμβάνει:

   • Θεωρητική και πρακτική δουλειά που αφορά την επαγγελματική ανάπτυξη πολιτισμικά διαφορετικών πληθυσμών
   • Άσκηση συμβουλευτικής με πολιτισμικά διαφορετικούς πελάτες
   • Γνώση στη χρήση και στις τεχνικές πλευρές των ψυχομετρικών μέσων
   • Εξοικείωση με την αρθρογραφία τη σχετική με την επαγγελματική ανάπτυξη των πολιτισμικά διαφορετικών πληθυσμών
   • Εκμάθηση στην επεξεργασία της επαγγελματικής πληροφόρησης και προσαρμογή των πληροφοριών στις ανάγκες των πολιτισμικά διαφορετικών ατόμων
   • Αξιολόγηση των ενεργειών του προγράμματος (Kiselica & Ramsey 2001).

   Βιβλιογραφία

   Bandura, A. (1986).Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. New Jersey: Englewood Cliffs Prentice-Hall Inc.
   Bandura, A. (1997). Self-Efficacy Theory. The exercise of control. New York: W.H. Freeman & Company.
   Flores, L. Y., & Heppner, M. J. (2002). Multicultural Career Counseling: Ten Essentials for Training. Journal of Career Development, 28, 181-202
   Helms, J. E., & Piper, R. E. (1994). Implications of racial identity theory for vocational psychology. Journal of Vocational Behavior, 44, 24-36.
   Kiselica, M. S., & Ramsey, M. (2001). Multicultural Counselor Education. In D. C. Locke., J. E. Myers., & E. L. Herr (Eds.), The Handbook of Counseling (pp. 433-451). Thousand Oaks, CA: Sage.
   Lent, R. W., Brown, S. D. & Hackett, G. (1994). Toward a unifying cognitive theory of career and academic interest, choice and performance. Journal of Vocational Behavior, 45, 79-122.
   Sexton, T. C., & Whiston, S. C. (1994). The status of the counseling relationship: An empirical review, theoretical implications, and research directions. The Counseling Psychologist, 23, 102-21.
   Σιδηροπούλου-Δημακάκου, Δ. (2003). Επαγγελματική συμβουλευτική και πολιτισμική διαφορετικότητα. Ψυχολογία, 10 (2& 3), 399- 413.
   Sue, D. W., Arredondo, P., & McDavis, R. J. (1992). Multicultural competencies/standards: A call to profession. Journal of Counseling and Development, 70 (4), 477- 486.